Een denklijn over de paradox van herkennen en erkennen.
Wanneer herkenning erkenning in de weg staat
We herkennen iets in de ander.
Een ervaring. Een emotie. Een verhaal. Een situatie die ons bekend voorkomt.
En juist doordat we iets herkennen, denken we de ander beter te begrijpen.
Maar wat herkennen we eigenlijk?
De werkelijkheid van de ander? Of iets uit onze eigen werkelijkheid?
Daar begint de paradox van (h)erkenning.
Herkennen is nog geen erkennen
Herkenning vertrekt vanuit wat we al kennen.
Onze ervaringen, onze kennis, onze overtuigingen en ons referentiekader.
Erkenning vraagt misschien iets wezenlijk anders.
Ruimte geven aan wat we nog niet kennen. Aan wat we niet begrijpen. Aan wat niet past binnen onze bestaande verklaringen.
We kunnen iemand erkennen zonder diens ervaring volledig te begrijpen.
Maar kunnen we iemand werkelijk erkennen wanneer we diens verhaal voortdurend langs onze eigen ervaringen leggen?
De paradox van deskundigheid
Deskundigheid helpt ons patronen herkennen.
We leren signalen duiden, gedrag verklaren en situaties beoordelen.
Dat is waardevol.
Maar juist onze deskundigheid kan ook een beperking worden.
Want zodra we denken te herkennen wat er speelt, ontstaat het risico dat we minder onderzoekend worden.
We stellen vragen vanuit wat we denken te weten.
We luisteren naar bevestiging van wat we al vermoeden.
En ongemerkt verandert een open gesprek in een gesprek waarvan de richting al vaststaat.
Een monoloog met een vraagteken erachter.
Wanneer herkenning richting geeft
Een professional zegt:
‘Ik herken wat je bedoelt.’
Het kan verbinding scheppen. Vertrouwen geven. Iemand het gevoel geven niet alleen te staan.
Maar er kan ook iets anders gebeuren.
De ander merkt dat zijn verhaal wordt herkend en gaat misschien woorden gebruiken die aansluiten bij die herkenning.
Niet omdat die woorden noodzakelijkerwijs zijn eigen werkelijkheid beschrijven, maar omdat ze passen bij wat in het gesprek is aangereikt.
Zo kan herkenning ongemerkt richting geven aan een verhaal dat nog niet volledig verteld is.
De vraag wordt dan:
Van wie is de betekenis die ontstaat?
De bescherming van het bekende
Wat we herkennen, voelt vertrouwd.
Wat we niet herkennen, vraagt onderzoek.
En onderzoek brengt onzekerheid met zich mee.
Misschien zoeken we daarom soms sneller naar herkenning dan naar begrip.
Een diagnose. Een verklaring. Een patroon. Een passende categorie.
Het geeft houvast.
Maar wat gebeurt er met ervaringen die zich niet laten onderbrengen in wat we al kennen?
Worden die werkelijk onderzocht?
Of verdwijnen ze buiten beeld?
De ruimte van niet-weten
Niet-weten is niet hetzelfde als ondeskundigheid.
Het kan juist een uitdrukking zijn van deskundigheid.
De bereidheid om onze kennis niet als eindpunt te gebruiken, maar als vertrekpunt voor verder onderzoek.
Om te kunnen zeggen:
‘Ik herken iets in wat je vertelt, maar ik weet nog niet of dat ook is wat jij bedoelt.’
Daarmee blijft de betekenis bij degene die het verhaal vertelt.
Niet onze herkenning bepaalt de richting, maar het onderzoek naar wat de ander werkelijk probeert over te brengen.
Een nieuwe (H)erkenning
Misschien vraagt erkenning niet dat we de ander herkennen.
Misschien vraagt erkenning juist dat we bereid zijn onze herkenning ter discussie te stellen.
Dat we kunnen verdragen dat iets voor de ander werkelijk is, zonder dat wij het volledig kunnen begrijpen of verklaren.
Dat we niet onmiddellijk invullen, duiden of oplossen.
Maar blijven onderzoeken.
Niet om onze deskundigheid los te laten, maar om te voorkomen dat die deskundigheid de werkelijkheid van de ander begrenst.
(H)erkenning
Herkennen kan het begin zijn van begrijpen.
Maar het kan ook het einde worden van onderzoeken.
Daarom is de vraag niet alleen wat we in de ander herkennen.
Maar vooral wat we door onze herkenning mogelijk niet meer zien.
Want wanneer wordt herkenning een vorm van erkenning, en wanneer staat zij werkelijke erkenning juist in de weg?