ROAD C?OSED

Een denklijn over systemen, aannames, deskundigheid. Over de vraag wanneer een veronderstelling werkelijkheid wordt en welke mogelijkheden daardoor buiten beeld raken.

Een afgesloten weg

We kennen het allemaal.

Een weg is afgesloten. Er staat een bord. ROAD C?OSED.

We stoppen. Keren om. Zoeken een andere route. Of accepteren dat we niet verder kunnen.

Maar wie heeft eigenlijk vastgesteld dat de weg afgesloten is?

En belangrijker: wat is er precies afgesloten?

De weg zelf? De toegang? Een bepaalde manier van reizen? Of alleen de route die we gewend zijn te nemen?

Een afsluiting kan noodzakelijk zijn. Er kan gevaar dreigen. Er kunnen wettelijke of praktische redenen zijn waarom we niet verder mogen.

Maar wanneer een afsluiting eenmaal als vaststaand gegeven wordt beschouwd, verandert er iets.

We onderzoeken niet langer waarom de weg afgesloten is.

We organiseren ons handelen rondom de afsluiting.

En na verloop van tijd kan zelfs de vraag of er nog andere mogelijkheden bestaan uit beeld verdwijnen.

Wanneer wordt een beperking een overtuiging?

Van waarneming naar werkelijkheid

In organisaties gebeurt iets vergelijkbaars.

Een situatie wordt onderzocht. Er worden gesprekken gevoerd. Informatie wordt verzameld. Bevindingen worden vastgelegd.

Vervolgens ontstaat een beeld.

Dat beeld wordt besproken, overgedragen en opgenomen in een dossier. Nieuwe professionals lezen wat eerder is vastgesteld en bouwen daarop voort.

Wat ooit begon als een waarneming, interpretatie of veronderstelling, kan gaandeweg de status van werkelijkheid krijgen.

Niet noodzakelijk omdat iemand onzorgvuldig heeft gehandeld.

Maar omdat iedere volgende stap voortbouwt op wat daarvoor als uitgangspunt is genomen.

En daar ontstaat een fundamentele vraag:

Als het vertrekpunt nooit opnieuw wordt onderzocht, hoe weten we dan of we nog wel het juiste vraagstuk onderzoeken?

De werkelijkheid van het dossier

Een dossier is noodzakelijk.

Het maakt informatie overdraagbaar, ondersteunt besluitvorming en helpt professionals hun handelen te verantwoorden.

Maar een dossier is niet hetzelfde als de werkelijkheid.

Voordat iets wordt vastgelegd, heeft er al een selectie plaatsgevonden.

Iemand heeft bepaald welke vragen worden gesteld, welke informatie relevant is, wat wordt genoteerd en welke betekenis daaraan wordt gegeven.

Ook wat niet wordt gevraagd, krijgt gevolgen.

Want wat niet wordt onderzocht, kan ontbreken in het dossier. En wat ontbreekt in het dossier, kan vervolgens buiten de besluitvorming blijven.

Zo ontstaat een bijzondere paradox.

We gebruiken het dossier om de werkelijkheid te onderzoeken, terwijl het dossier zelf al het resultaat is van een bepaalde manier van kijken.

Wanneer het dossier zowel het vertrekpunt als het bewijs wordt, wie onderzoekt dan nog wat buiten het dossier is gebleven?

Dat vraagt niet om het terzijde schuiven van dossiers.

Het vraagt om het besef dat ook een zorgvuldig opgebouwd dossier onvolledig kan zijn.

En dat een andere vraag soms meer zichtbaar maakt dan het opnieuw bestuderen van dezelfde antwoorden.

De vraag die de weg al afsluit

Vragen stellen is niet automatisch hetzelfde als onderzoekend handelen.

Een vraag kan open klinken, terwijl de richting van het antwoord al besloten ligt in de formulering.

Neem een ouder die zich verzet tegen een voorgestelde interventie.

We kunnen vragen:

Waarom werkt deze ouder niet mee?

Maar met die vraag hebben we mogelijk al iets vastgesteld.

Dat er sprake is van niet-meewerken.

Dat medewerking het juiste uitgangspunt is.

En dat de verklaring vooral bij de ouder gezocht moet worden.

Wat gebeurt er wanneer we een andere vraag stellen?

Wat maakt dat deze ouder zich tegen de voorgestelde interventie verzet?

Of nog eerder:

Wat is er eigenlijk tussen deze ouder en de betrokken professionals gebeurd?

Misschien blijkt dat de ouder geen vertrouwen heeft in de voorgestelde aanpak. Misschien is de bedoeling onvoldoende duidelijk. Misschien bestaan er zorgen die nog niet zijn gehoord.

Misschien is er daadwerkelijk sprake van gedrag dat noodzakelijke hulp belemmert.

Dat weten we niet voordat we het onderzoeken.

En juist dat niet-weten is van betekenis.

Soms is een vraag niet meer dan een monoloog met een vraagteken erachter.

We stellen een vraag, maar zoeken vooral bevestiging van wat we al denken te weten.

Het vraagteken staat er nog.

De weg is ondertussen al afgesloten.

De paradox van deskundigheid

Professionals beschikken over kennis, ervaring, methodieken en wettelijke kaders.

Die zijn onmisbaar.

Ze helpen risico’s herkennen, situaties begrijpen en verantwoord handelen.

Maar dezelfde ervaring die ons helpt iets te herkennen, kan ook bepalen wat we niet meer zien.

Wanneer een professional een situatie herkent, ontstaat al snel een verwachting.

Dit heb ik eerder meegemaakt.

Ik weet hoe dit meestal verloopt.

Ik herken dit gedrag.

Die herkenning kan waardevol zijn.

Maar wat gebeurt er wanneer de nieuwe situatie op één wezenlijk punt verschilt van alle eerdere situaties?

Zien we dat verschil nog?

Of proberen we het nieuwe verhaal passend te maken binnen onze bestaande kennis?

Daar raakt ROAD C?OSED aan het manifest ervaring | S | deskundige.

Ervaring is niet automatisch deskundigheid.

En deskundigheid betekent niet dat we geen aannames meer hebben.

Misschien vraagt deskundig handelen juist dat we blijven onderzoeken hoe onze eigen kennis, overtuigingen en ervaringen ons waarnemen beïnvloeden.

Wanneer ik denk te weten wat de ander bedoelt, wie is er dan eigenlijk nog aan het woord?

Wanneer bescherming begrenzing wordt

Niet iedere afgesloten weg ontstaat uit regels of procedures.

Soms sluiten we mogelijkheden af vanuit zorg.

We willen iemand beschermen tegen teleurstelling, spanning of een confronterende vraag.

We denken vooruit.

Dat zal te belastend zijn.

Daar is deze persoon nog niet aan toe.

Dit kunnen we beter niet bespreken.

Dat kan een zorgvuldige professionele afweging zijn.

Maar ook hier ligt een vraag verscholen.

Op basis waarvan bepalen we wat de ander aankan?

En hebben we de ander betrokken bij die afweging?

Wanneer we een vraag niet stellen om iemand te beschermen, kunnen we onbedoeld ook diens mogelijkheid beperken om zelf een grens aan te geven.

Dan wordt bescherming misschien een vorm van regie overnemen.

Niet omdat we dat willen.

Maar omdat we vooraf hebben ingevuld wat voor de ander mogelijk is.

Wanneer we iemand beschermen tegen een vraag, beschermen we dan de ander, of ook onze eigen verwachting van het antwoord?

Wanneer het systeem zichzelf bevestigt

Organisaties hebben regels nodig.

Wetten, procedures en protocollen bieden rechtszekerheid, voorspelbaarheid en bescherming tegen willekeur.

Maar regels krijgen hun betekenis in de manier waarop mensen ermee omgaan.

Een professional kan zeggen:

Dat kan niet.

Een leidinggevende kan zeggen:

Daar hebben we geen ruimte voor.

Een organisatie kan zeggen:

Dat past niet binnen onze werkwijze.

Soms is dat terecht.

Maar wat betekent kan niet precies?

Is iets wettelijk verboden?

Ontbreekt de bevoegdheid?

Is er onvoldoende capaciteit?

Of is het vooral iets wat we binnen de bestaande werkwijze niet gewend zijn te doen?

Dat zijn wezenlijk verschillende antwoorden.

Toch kunnen ze in de praktijk dezelfde conclusie krijgen.

ROAD C?OSED.

En wanneer een organisatie die conclusie voortdurend herhaalt, kan de oorspronkelijke reden langzaam uit beeld verdwijnen.

Wat ooit een praktische beperking was, wordt dan een organisatorische vanzelfsprekendheid.

Wanneer een systeem alleen onderzoekt wat binnen zijn eigen kaders mogelijk is, wie onderzoekt dan nog de kaders zelf?

De mens achter de vastgelopen route

Voor de mensen die afhankelijk zijn van ondersteuning, kunnen deze processen grote gevolgen hebben.

Denk aan een gezin dat al jarenlang met verschillende instanties te maken heeft.

Iedere professional beschikt over een deel van het verhaal.

Er zijn onderzoeken uitgevoerd, plannen opgesteld, besluiten genomen en evaluaties gehouden.

Toch blijft de situatie vastlopen.

De gebruikelijke reactie is vaak om opnieuw te overleggen, informatie te verzamelen of een nieuw plan op te stellen.

Maar wat als het probleem niet zit in het ontbreken van een plan?

Wat als alle plannen voortbouwen op dezelfde aanname?

Wat als het gezin zich niet herkent in de werkelijkheid die de betrokken organisaties inmiddels met elkaar delen?

En wat als het verzet tegen een interventie vervolgens wordt gebruikt als bevestiging van het beeld dat eerder is ontstaan?

Dan dreigt een cirkel.

De organisatie interpreteert het gedrag vanuit het bestaande dossier.

De betrokkene reageert op de manier waarop hij wordt benaderd.

Die reactie wordt opnieuw geïnterpreteerd vanuit hetzelfde dossier.

En zo kan iedere volgende gebeurtenis het oorspronkelijke beeld versterken.

Hoe doorbreek je een patroon wanneer iedere poging om het te doorbreken wordt uitgelegd vanuit datzelfde patroon?

Wie is verantwoordelijk voor de volgende afslag?

Bij complexe vraagstukken zijn vaak meerdere organisaties betrokken.

Iedere organisatie heeft een eigen opdracht, verantwoordelijkheid en bevoegdheid.

Er wordt afgestemd, overgedragen en samengewerkt.

Maar samenwerking is niet automatisch hetzelfde als gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Want wie onderzoekt wat er tussen de verschillende verantwoordelijkheden gebeurt?

Wie merkt op dat een vraag nergens werkelijk wordt opgepakt?

Wie onderzoekt of het gezamenlijke beeld nog klopt?

En wie durft een eerder genomen besluit opnieuw ter discussie te stellen?

Het aanwijzen van één regisseur kan helpen.

Maar een regisseur is geen garantie dat een vraagstuk werkelijk in beweging blijft.

Ook een regisseur kan vertrekken, vastlopen of gevangen raken in dezelfde aannames als de organisaties waarmee wordt samengewerkt.

Misschien moeten we daarom minder denken in termen van een vaststaand masterplan en meer in termen van voortdurend onderzoekend handelen.

Een plan kan richting geven.

Maar de werkelijkheid blijft veranderen.

Een plan dat niet meer onderzocht of bijgesteld kan worden, loopt het risico zelf een afgesloten weg te worden.

De ventweg

Een ventweg loopt naast de hoofdweg.

Niet noodzakelijk sneller.

Niet altijd korter.

En zeker niet zonder beperkingen.

Maar hij biedt een ander perspectief op de route.

Vanuit de ventweg kun je soms zien wat vanaf de hoofdweg buiten beeld blijft.

Dat betekent niet dat de hoofdweg verkeerd is aangelegd.

Of dat iedere afsluiting onterecht is.

Het betekent dat de bestaande route niet de enige manier hoeft te zijn om naar een vraagstuk te kijken.

Dat is ook de gedachte achter VENTWEG.

Niet de regels negeren.

Niet verantwoordelijkheden overnemen.

Niet vooraf beloven dat ieder probleem kan worden opgelost.

Maar samen met betrokkenen onderzoeken hoe een situatie is vastgelopen, welke aannames daaraan ten grondslag liggen en welke mogelijkheden misschien nog niet zijn gezien.

Daarbij hoort ook de bereidheid om te ontdekken dat een weg daadwerkelijk afgesloten is.

Onderzoekend handelen betekent immers niet dat ieder gewenst antwoord mogelijk moet worden.

Het betekent dat we onderscheid blijven maken tussen wat we weten, wat we veronderstellen en wat we nog niet hebben onderzocht.

De betekenis van het vraagteken

In ROAD C?OSED is de L bewust vervangen door een vraagteken.

Niet om te suggereren dat iedere afgesloten weg toch open kan.

Maar om de vanzelfsprekendheid van de afsluiting te onderbreken.

Het vraagteken staat op de plaats waar normaal gesproken een letter staat die we zonder nadenken lezen.

En misschien is dat precies wat onderzoekend handelen vraagt.

Een onderbreking.

Een moment waarop we niet automatisch verdergaan vanuit wat we al denken te weten.

Waarop we onszelf afvragen:

Wie heeft dit vastgesteld?

Waarop is deze conclusie gebaseerd?

Welke vragen zijn nog niet gesteld?

Wat hebben we mogelijk over het hoofd gezien?

En misschien wel de moeilijkste:

Welke rol speelt mijn eigen handelen in het voortbestaan van deze situatie?

Want ook degene die onderzoekt, maakt deel uit van wat onderzocht wordt.

Ook VENTWEG ontkomt daar niet aan.

De ventweg mag zelf geen nieuwe hoofdweg worden waarvan de richting niet meer ter discussie staat.

Geen oplossing als vertrekpunt

Bij complexe en vastgelopen vraagstukken bestaat vaak een begrijpelijke behoefte aan oplossingen.

Er moet iets gebeuren.

Er moet duidelijkheid komen.

Er moet een besluit worden genomen.

Maar wanneer de behoefte aan een oplossing bepaalt welke vragen nog gesteld mogen worden, kan het onderzoek voortijdig worden begrensd.

Dan zoeken we niet meer naar wat er werkelijk speelt.

We zoeken naar wat binnen de beschikbare oplossingen past.

En misschien ligt daar wel een van de grootste uitdagingen voor professionals, beleidsmakers en bestuurders.

De bereidheid om niet onmiddellijk te weten.

Om een vraag te laten bestaan zonder het antwoord alvast in te vullen.

Om opnieuw te kijken naar wat we eerder als vanzelfsprekend hebben beschouwd.

Niet als doel op zichzelf.

Maar omdat zorgvuldig handelen soms begint bij het onderzoeken van de zekerheid waarop ons handelen is gebaseerd.

ROAD C?OSED

Wat als de weg niet is afgesloten, maar onze manier van kijken geen andere route meer ziet?

En wat als de weg werkelijk afgesloten blijkt?

Dan blijft de vraag wat die afsluiting betekent, voor wie, op basis waarvan en welke verantwoordelijkheid daaruit voortvloeit.

Want een afgesloten weg hoeft niet het einde van het onderzoek te betekenen.

Misschien begint het onderzoek daar pas.

VENTWEG.nl

Wat als het probleem niet het probleem is, maar wat het in stand houdt?